Kentsel Mimari Kimlik

Kentsel Mimari

Ayvalık mimarisi coğrafyanın özellikleriyle uyum içindedir. Bu nedenle bir "Ayvalık mimarisi"nden söz etmek olasıdır. Ayvalıklı'lar bu yapıları, denizden ve zeytinden gelen bereketin sağladığı ekonomik güç ve kültürün incelttiği bir zevkle oluşturmuştur.

Denizden yukarılara doğru hafif eğimli bir yamaca kurulu olan Ayvalıkta evler dar sokaklara açılır. Denize dik durumda olan bu sokaklar denizden esen rüzgarları tepelere kadar taşır. Sokaklar yörede bulunan taşlarla kaplanmıştır. Binalar da aynı şekilde bugün ocakları kapatılmış Sarmısak Taşı ile inşa edilmiştir. Gündelik yaşam içinde sokaklar evin bir parçası gibi kullanılmaktadır. Kadınlar yemek hazırlıklarını veya dikiş işlerini kapılarının önünde gerçekleştirirler. Trafiği yoğun olmayan bu sokaklar çocuklar için de oyun alanıdır. Bu durum kentteki sosyal yaşamın gelişmesine neden olmuştur.

Anıtsal üçgen alınlı cepheleri, taş söveleri, ferforje veya taş balkon altlıkları bu yapıların karakteristik özellikleridir. Genellikle 3 veya 4 basamakla girilen evlerin küçük sahanlıklarından aşağı birkaç bsamakla mutfak ve kiler bölümlerine inilir. Sahanlıktan birkaç basamakla da sofaya çıkılır. Sofaya açılan oda sayısı evin büyüklüğüne göre değişir. İkinci katda da benzer mimari özellikler gözükür. Evlerin içlerinde bezemeler ve tavan süsleri ev sahibinin ekonomik durumunu yansıtır. Çatı kiremit örtülü ahşaptır.

Gerek ulaşım, gerekse denizden yararlanmak için fabrikalar ve ticarethaneler kıyıya yapılmıştır. Bugün bile kentin ana aksı üzerinde sanat eseri niteliğinde fabrika binalarının kalıntılarına rastlanır.

Sahil şeridi doldurularak yapılmıştır. Sahilde sokakların önünü kesen birkaç yüksek bina dışında kent dokusu bozulmamıştır. 4000 civarında sivil mimari eserinin büyük bir kısmı yıpranmış olsa da, son yıllarda büyük ilgi gören bu evler onarılarak yeni sahiplerini ağırlıyorlar.

Dini yapı açısından da Ayvalık oldukça zengindir.

Kentin eski yaşayanları, klasik Bizans kilise mimarisinin ana hatlarını Rum Ortodoks mezhebinin kültürü ile yorumlayarak, eklektik ama özgün diyebileceğimiz, yerel bir mimari geliştirmişler. Antik ve geç dönem Bizans mimari yapılarının özellikleri olan ön cepheleri sütunlu galerilerle oluşan, dikdörtgen kütleli, anıtsal görünümlü bu Neo Klasik mimari örnekleri, pek çok öyküyle fiziksel duruşlarını bugüne kadar korumuşlar.

Bu yapıların en ünlüsü Taksiyarhis Kilisesi. Başmelek Cebrail'in adına yapılmış bu kilise. Görsel etkisini daha çok içinde hissettiren bu iri kütleli yapının ruhbani görünüşü, bulunduğu mekanı da etkilemiş. Sokak sanki bu yapının saygınlığıyla şekillenmiş.

1844 yılına tarihlenen sade mimarili kilisenin iki avlu kapısı anıtsal görünümdedir.

İçerde binayı taşımakla görevli sütunların korint tarzındaki, bitkisel motiflerle süslü başı altın yaldızla kaplanmış, Girit Ekolü denilen bir tarzda çalışılmış resimlerin bir bölümü balık derisi üzerine işlenmiş. Bugün bunların büyük bir kısmı Ayvalıkta müze olmadığı için Bursa Müzesinde. Ama kilise hala görkemli bir iç süslemeye sahip.

Ayazma Kilisesi 1890 yılında yapılmış. Dikdörtgen planlı yapının yine ön cephesinde sütunlu bir galeri yer alıyor. Sütunların üzerinde yer alan üçgen taç görünümlü alınla anıtsal bir görünüme kavuşturulan yapı, geleneksel tapınak mimarisinin Neo Klasik bir yorumu. Önünden geçen ve biraz sonra denize açılan sokakta, denizi kutsayan gizli ilahiler söylercesine mağrur duruyor. Sarmısak taşının kızıllığı ile, yukarı doğru yükselen sütun başlarındaki okantus yaprakları, bereketin simgesi inancını hergün yineliyor.

Agia Triada Kilisesi (Aya Triyada). Kentin tepelerine doğru eski İzmir yolu üzerindeki bir kilise. Birkaç yıl öncesine kadar tavan süslemelerini koruyan, sade, gösterişsiz mimarisiyle dikkat çeken yapı, hala önemini koruyan bir sokakta bulunuyor. Sokak bugünkü 13 Nisan adını, Atatürk'ün kente bu sokaktan girmesi nedenine alıyor. Eskiden kentin ana aksı olan bu sokak, sahil yolunun açılmasıyla önemini yitirmiş görünüyor. Ünlü yazar Venezis'in doğduğu ve yaşadığı ev kilisenin hemen karşısında oldukça korunmuş bir durumda ayakta.

Kilise iki katlı. Alt katı sarımsak taşı iken, diğer dini yapılarda pek rastlanmayan bir biçimde üst kat bağdadi mimari tekniğe göre yapılmış. Tavan süslemelerinde de ahşap kullanılmış.

Bir başka dönüştürülmüş yapı da bugün Saatli Cami olarak anılan Agia İanni (Aya Yanni) kilisesidir. Yapının en belirgin özelliği olan süslü çan kulesi ve üzerinde bulunan saat yüzünden, mübadele sonrasında Saatli Cami adını almıştır.

Geniş bir avlu içinde "kapalı Yunan haçı" plan tipolojisinde dikdörtgen bir yapıdır. Bugün bile kentin silüetine bir mücevher inceliği katar. Çan kulesinin -her ne kadar 1944'deki depremde yıkılan süslü külahı şimdi yerinde olmasa da- Gotik özellikleriyle güzelliğinden birşey kaybetmemiştir. Binanın tepesindeki fenerli kubbe bu görüntüyü tamamlarken, etrafındaki pencereler iç aydınlatmaya yardım eder.

Binaya batı cephesinden yüksek bir girişten girilir. Batı cephesinin önemini vurgulayan İyon başlıklı dört sütun karşılar bizi. Üst kısmında ise kemerli üç pencere yer alır. Yalın fakat anıtsal mimarisiyle bugün de işlevini sürdürmektedir.

Ayvalık'daki dönüştürülmüş dini yapıların sonuncusu Çınarlı Cami'dir. Agia İorgi (Aya Yorgi) kilisesi olarak yapıldığı 18. yy'ın ekonomik gücünün bir simgesi gibi durur. Görkemi ince mimari zevkinden kaynaklanır. Vakur duruşu ile Ayvalık'ın en önemli yapısı özelliğini taşır.

Haç planını oluşturan tüm köşeler dikdörtgen sütunlarla adeta belirginleştirilmiş, yüksek girişinde tapınak etkisini yaratmak amacıyla sütun ve tonozlu kemerler yer almış. Yukarıda, simetrik olarak yerleşmiş kemerli dikdörtgen pencerelerin üzerine, kubbe görüntüsü veren tonoz içine yerleşmiş üç küçük pencere de simetriyi tamamlamış. En üstte yer alan üçgen taç cephe görüntüsünü tamamlamış.

Pencerelerin içi örgü dolgu yapılarak süslenmiş, bu dolgu aynı zamanda dışarıdaki formu ışık olarak içeriye taşımakta kullanılmış. Bu pencerelerden gelen ışık demetleri, alçı kabartmalı, altın yaldız boyalı çiçek motifleri ve dallarla bezenmiş süslemelerle buluşarak enfes bir Barok esinti yaratmış.

Cumhuriyet'ten sonra camiye dönüştürülen yapı, avlusundaki çınarlara öykünerek Çınarlı Cami adını almış.

Bu yapı için anlatılan ilginç bir öykü vardır. Doğruluğu bilinmeyen bu öyküye göre, Sakız Adası'ndan buraya bir adam gelir. İsmail adındaki bu adam bir süre sonra hristiyanlığı benimseyerek din değiştirir ve papaz olur. Ancak söylentiye göre papazlar arasındaki bir tartışmadan sonra da tekrar Müşlümanlığa dönmek ister. Ancak bunu kabullenmeyen bir takım insanlar tarafından kafası kesilerek öldürülür. Olaydan üç gün sonra bir gece yeniçeriler kenti basarak pek çok insanı katlederler. Durumu kaymakama anlatan halk şu yanıtı alır. "İsmail Müslümanlık'tan döndüğünde biz onun kafasını kesmedik, hoşgörüyle karşıladık, siz ne demeye bu hoşgörüyü göstermediniz?" Bunun üzerine yaptıkları hatayı anlayan Hristiyanlar, tanrının kendilerini bağışlaması için bir kilise yaptırırlar. İki kapısı olan bu kilisenin bir kapısına İsmail, diğerine de İsmail'in Hristiyan iken kullandığı Yorgi adını verirler.

1928'de Müslümanların kente gelmesiyle ihtiyaç duyulan yeni ibadet yerlerini, eskilerini değiştirerek yapma geleneği burada da devam etmiştir. Tanrı'nın evleri olan bu yapılar farklı inançlardaki insanların ibadet etmeleri amacıyla kullanılmıştır.

Bulunduğu mahallenin adıyla anılan Hayrettin Paşa Cami de işte böyle bir yapı. Yapıldığında adı Kato Panogia olan kilise binası son derece sade bir mimariye sahiptir. Rumlar zamanında "Helen Okulu" nun ibadet yeri olarak yapıldığı için, bu denli süslemesizdir. Bazilika planlı yapının en önemli özelliği simetrik dikdörtgen kütlesidir.

18. ve 19. yy'da Ayvalıkta yaşayan çok az sayıdaki Müslüman için yapılmış tek cami vardır. Hamidiye Cami. Adını bulunduğu mahalleden alan cami çok farklı bir mimari özellik gösterir. Osmanlı cami mimarisinin tipik kubbeli kübik planını taşırken, tapınak planını andıran antik üçgen alınlığı bir arada görürüz. Pencerelerde yine Gotik mimarinin izleri vardır. Bu nedenle Osmanlı mimarisinin tek örneği olma özelliğini taşır. Bugün son cemaat yeri demir çerçeveli pencerelerle kapatılarak, özgünlüğü bozulmuştur.